Ο ΡΥΘΜΟΣ ΚΑΙ Η ΚΙΝΗΣΗ ΣΤΟΥΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥΣ ΧΟΡΟΥΣ (ΓΑΛΑΝΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ)

12^ο Διεθνές Συνέδριο για την έρευνα του χορού

Αθήνα, 1-5/7/98

Επιστημονική ανακοίνωση με θέμα :

"Ο ρυθμός και η κίνηση στους ελληνικούς χορούς"

Βασίλης Γαλάνης

 (Η δημοσίευση της εργασίας γίνεται κατόπιν αδείας του συγγραφέα)

Εισαγωγή

Η μελέτη αυτή έχει σαν σκοπό να προσεγγίσει την ρυθμική και κινητική δομή των ελληνικών παραδοσιακών χορών, να αναπτύξει και να συγκρίνει διάφορα ρυθμικά κινητικά μοτίβα.

Οι παρατηρήσεις έχουν βγει από την προσωπική εμπειρία πολλών ετών από την ενασχόλησή μου με τους ελληνικούς παραδοσιακούς χορούς ως χοροδιδάσκαλος και μουσικός. Ελπίζω με αυτή την παρουσίαση να βοηθήσω τους χορο-
διδασκάλους να κατανοήσουν τα ποικίλα ρυθμικά κινητικά σχήματα και
να μπορέσουν έτσι να διδάξουν πιο εύκολα και πιο σωστά τους ελληνικούς παραδοσιακούς χορούς.

Ρυθμός

"Εν αρχή ήν ο ρυθμός" λέει ο Χανς Φον Μπύλωφ, επισημαίνοντας έτσι την σπουδαιότητα του ρυθμού. Ο ρυθμός είναι πρωταρχικό στοιχείο στο σύμπαν, στη φύση στη ζωή και στην τέχνη. Είναι το στοιχείο που δίνει μορφή στη ζωή, στον αόριστο χρόνο και καθορίζει την τάξη και τη συμμετρία.

Στη μουσική ο ρυθμός ρυθμίζει τις σχέσεις του χρόνου μεταξύ των διαφόρων μουσικών ήχων, παύσεων σε συνδυασμό με κάποια στοιχεία έμφασης (θέση - ισχυρά μέρη), κάποια σημεία χαλάρωσης (άρση - ασθενή μέρη) και δημιουργεί το ρυθμικό μέτρο.

Στο χορό ο ρυθμός ρυθμίζει τις σχέσεις του χρόνου μεταξύ των διαφόρων κινήσεων και δημιουργεί έτσι το ρυθμικό κινητικό μέτρο. Δηλαδή ο ρυθμός είναι αυτός που καθορίζει την διαφορετική διάταξη των ήχων (για την μουσική) και κινήσεων (για το χορό) μέσα στα μέτρα.

Χορός και ρυθμός

Το μεγαλύτερο ποσοστό του χορού είναι ρυθμικό και εκτελείται είτε με την συνοδεία μουσικής φωνής, με παλαμάκια είτε με τον κτύπο κρουστών οργάνων. Ακόμη και αυτοί οι χοροί που μπορούν να εκτελεσθούν σιωπηλά ή με την συνοδεία του λόγου, συνήθως έχουν μια ρυθμική δομή.

Βασικό στοιχείο του χορού είναι η κίνηση. Η ακριβής ταύτιση των κινήσεων με τον ρυθμό έχει μεγάλη σημασία για τον χορό. Ο χρόνος των κινήσεων στο χορό έχει τρεις παραμέτρους:

1. Την διάρκεια της κάθε κίνησης
2. Την ταχύτητα
3. Την επιτάχυνση ή επιβράδυνση

Δηλαδή οι κινήσεις έχουν ορισμένη διάρκεια (χρόνο) που μπορεί να μετρηθεί με ακρίβεια.

Η τοποθέτηση των κινήσεων του χορού πάνω στο ρυθμικό μοτίβο δημιουργεί ένα αρμονικό αποτέλεσμα. Βασική προϋπόθεση για ένα χοροδιδάσκαλο είναι η κατανόηση του ρυθμού και η σχέση που έχει με τις κινήσεις.

Η ΡΥΘΜΙΚΗ ΑΡΙΘΜΗΣΗ ΣΤΟΥΣ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟΥΣ ΧΟΡΟΥΣ (ΒΑΒΡΙΤΣΑΣ ΝΙΚΟΣ)

12^ο Διεθνές Συνέδριο για την έρευνα του χορού

Αθήνα, 1-5/7/98

Επιστημονική ανακοίνωση με θέμα :

Η ΡΥΘΜΙΚΗ ΑΡΙΘΜΗΣΗ ΣΤΟΥΣ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟΥΣ ΧΟΡΟΥΣ

Νίκος Βαβρίτσας

 (Η δημοσίευση της εργασίας γίνεται κατόπιν αδείας του συγγραφέα)

Εισαγωγή

Οι παραδοσιακοί χοροί, ως αδιάσπαστη ενότητα λόγου, μουσικής και κίνησης αποτέλεσαν επί αιώνες το εκφραστικότερο και πολυτιμότερο πολιτιστικό αγαθό της ελληνικής κοινωνίας. Σήμερα, που έχουμε ήδη περάσει από τον παραδοσιακό στο σύγχρονο πολιτισμό και οι παραδοσιακοί χοροί κατά το μεγαλύτερο τους μέρος διαδίδονται με τη διδασκαλία, είναι προφανής η μεγάλη σημασία της γνώσης όλων των παραμέτρων που συνθέτουν τον παραδοσιακό χορό και ιδιαίτερα αυτών που έχουν σχέση με το ρυθμό και το μέτρο. Ο ρυθμός αποτελεί πρωταρχικό στοιχείο της μουσικής [1] και βασικό στοιχείο για τη μελέτη και διδασκαλία των παραδοσιακών χορών, γιατί οι παραδοσιακοί χοροί διακρίνονται περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη κινητική δραστηριότητα για την αυστηρή ένταξη των κινητικών δραστηριοτήτων μέσα σε ένα συγκεκριμένο μέτρο και ρυθμό.

Η εργασία εντοπίζει το ενδιαφέρον της στη μελέτη του τρόπου με τον οποίο πραγματοποιείται η ένταξη των κινητικών καταστάσεων των παραδοσιακών χορών στο έρρυθμο μέρος της παραδοσιακής μουσικής, με σκοπό τον προσδιορισμό, τη μέτρηση και τη λεκτική απόδοση με ρυθμική αρίθμηση της χρονικής αξίας κάθε κινητικής δραστηριότητας.

Με την επεξεργασία του μουσικού υλικού που προέρχεται από γραπτές πηγές της σύγχρονης μουσικής, ως της ευρύτατα γνωστής μουσικής στον ελληνικό αλλά και σε άλλους λαούς, προσδιορίζεται η σχέση των μεταβλητών ρυθμός και κίνηση και εξάγονται συμπεράσματα για την αξία κάθε κινητικής ή μη δραστηριότητας. Από τη διαδικασία αυτή προκύπτει ρυθμική κίνηση που αποδίδεται με ολοκληρωμένη, ευκρινή και εύχρηστη λεκτική παρασήμανση, τη ρυθμική αρίθμηση. Το επόμενο βήμα είναι η επεξεργασία, σύμφωνα με τα παραπάνω δεδομένα, καθορισμένου μουσικοχορευτικού παραδοσιακού υλικού που συλλέχτηκε με επιτόπια έρευνα. Στην εργασία πραγματοποιείται επεξεργασία μιας βασικής μορφής των χορών: Τσάμικος, Συγκαθιστός Βωβούσας, Ζαγορίσιος και Εντεκα.

Ρυθμός και κίνηση

Ο προσδιορισμός της αξίας κάθε κινητικής ή μη , δραστηριότητας που εντάσσεται στους απλούς χρόνους, πραγματοποιείται ενδεικτικά [1], ως εξής: Ο προσδιορισμός και η μέτρηση της χρονικής αξίας κάθε κινητικής δραστηριότητας που εντάσσεται στους χρόνους της σύγχρονης μουσικής, πραγματοποιείται λαμβάνοντας υπόψιν τη χρονική αξία, το μετρικό σχήμα και τη ρυθμική ανάγνωση του μέτρου [2]. Από τη διαδικασία αυτή προκύπτει ρυθμική κίνηση που αποδίδεται λεκτικά με Α΄και Β΄ρυθμική αρίθμηση. Λόγου του περιορισμένου χρόνου της εισήγησης, στην παρούσα εργασία πραγματοποιείται επεξεργασία αντιπροσωπευτικού υλικού απλών, σύνθετων και μικτών χρόνων, ως εξής:

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΥΦΟΥΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΩΝ ΧΟΡΩΝ ΚΑΙ Η ΔΙΑΤΗΡΗΣΗ ΤΟΥΣ ΚΑΤΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ (ΠΡΑΝΤΣΙΔΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ)

7^ο Διεθνές Συνέδριο για την έρευνα του χορού

Πορταριά, 7-11/7/93

Επιστημονική ανακοίνωση με θέμα :

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΥΦΟΥΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΩΝ ΧΟΡΩΝ ΚΑΙ Η ΔΙΑΤΗΡΗΣΗ ΤΟΥΣ ΚΑΤΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ

Γιάννης Πραντσίδης

 (Η δημοσίευση της εργασίας γίνεται κατόπιν αδείας του συγγραφέα)

Το θέμα που θα μας απασχολήσει είναι τα στοιχεία του ύφους των ελληνικών παραδοσιακών χορών και η ανάγκη να διατηρηθούν κατά την διδασκαλία και παρουσίασή τους, ένα θέμα αρκετά δύσκολο λόγω της πολυπλοκότητας που παρουσιάζει το αντικείμενο του παραδοσιακού χορού.

Είναι γεγονός ότι εξαιτίας αυτής της πολυπλοκότητας του θέματος και της έλλειψης επαρκούς γνώσης γύρω από τις πραγματικές διαστάσεις του χορευτικού αυτού φαινομένου από την πρώτη στιγμή που προέκυψε η ανάγκη για διδασκαλία του χορού εμφανίστηκαν πάρα πολλά προβλήματα που κάνουν τους δασκάλου χορών έκτοτε, μονίμως να αντιδικούν και να μη βγάζουν άκρη. Εάν τα προηγούμενα χρόνια πραγματοποιούνταν συστηματική καταγραφή τού χορευτικού φαινομένου στις πραγματικές του διαστάσεις με ξεκαθαρισμένες αντιλήψεις για το τι πρέπει και πώς θα το διδάξουμε και ενημερώνονταν οι δάσκαλοι πάνω σ' αυτά τα ζητήματα τότε τα πράγματα θα ήταν πολύ καλύτερα, γιατί θα εύρισκαν μια κοινή γλώσσα συνεννόησης. Κάτι τέτοιο όμως μέχρι σήμερα δεν έγινε και παρ' όλο που τα πράγματα είναι κάπως καλύτερα τώρα εξαιτίας κάποιων μεμονωμένων προσπαθειών που γίνονται στο χώρο, τα προβλήματα παραμένουν άλυτα.

Πρώτα απ' όλα λίγα λόγια για την ιστορία του θέματος. Είναι γνωστό σε όλους μας ότι η βιομηχανική επανάσταση που ακολούθησε το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο είχε σαν αποτέλεσμα οι αγροτικές παραδοσιακές κοινότητες να χάσουν σιγά-σιγά την αυτοτέλειά τους σαν κοινωνικές, οικονομικές και πολιτιστικές οντότητες και να ενταχθούν σε ευρύτερους σχηματισμούς με τρόπο που να αμβλύνει συνεχώς τις διαφορές μεταξύ του αγροτικού και του αστικού χώρου.

Στο πολιτιστικό επίπεδο παρατηρήθηκε ραγδαία ένταξη των αγροτικών κοινοτήτων στον κοινό εθνικό πολιτισμό που επιβλήθηκε μέσα από τους εκπαιδευτικούς θεσμούς και τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και ψυχαγωγίας, είχε δε σαν αποτέλεσμα την κατάλυση της πολιτιστικής αυτοτέλειας των αγροτικών κοινοτήτων. Οι επιπτώσεις από τις αλλαγές αυτές σ' όλους τους τομείς και ιδιαίτερα στην πολιτιστική ζωή των χωριών ήταν τρομακτικές. Έθιμα και συνήθειες που διαμορφώθηκαν στο διάβα του χρόνου για να εξυπηρετούν τις ανάγκες της συγκεκριμένης κοινωνίας και έζησαν για εκατοντάδες χρόνια εγκαταλείφθηκαν γιατί στο νέο τρόπο ζωής δεν εξυπηρετούσαν πλέον κανένα σκοπό.

ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟΙ ΧΟΡΟΙ ΚΑΙ ΡΥΘΜΟΙ

  Παραδοσιακοί χοροί

 Στη Ελλάδα οι παραδοσιακοί χοροί ή δημοτικοί χοροί χαρακτηρίζονται οι χοροί των αγροτικών  κυρίως περιοχών, οι οποίοι είναι προϊόν προφορικής κατά κανόνα παράδοσης..

  Οι χοροί μαζί με τη μουσική και τα τραγούδια, που έφτασαν μέσα από την προφορική παράδοση ως τις ημέρες μας, συνδέονται άμεσα με την περίοδο της Τουρκοκρατίας και της Ελληνικής Επανάστασης, οι ρίζες τους όμως προχωρούν βαθιά στο παρελθόν. Αυτή την περίοδο ,φαίνεται ότι οι Έλληνες δεν έπαψαν να τραγουδούν  και να χορεύουν και  όπως διέσωσαν την  γλώσσα τους έκαναν το ίδιο με την μουσικοχορευτική παράδοσή τους, η οποία γνώρισε ιδιαίτερη άνθηση στον 18^ο και 19^ο αιώνα. Στην δύσκολη αυτή περίοδο  ,όπου η εκπαίδευση  των Ελλήνων ήταν αδύνατη  ο χορός συνέβαλε μαζί με πολλά άλλα  στην διατήρηση της συνοχής της ελληνικής κοινωνίας  και της εθνικής ταυτότητας.

  Πληροφορίες για τον χορό κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας βρίσκει κανείς στις περιγραφές διαφόρων ξένων περιηγητών που επισκέπτονταν την EΕλλάδα την περίοδο αυτή και δημοσίευαν τις εντυπώσεις τους ( Οι Γάλλοι Pierre Bellon, Jean de Gontaut Biron, Pierre Augustin, MadamChenier , Ο Ιησουΐτης μισσιονάριος  Sauger, Οi Aγγλοi Porter, Richard Chandler, Edward Dodwell, T.Smart Hughes κ.α.)

 Μελετώντας τα χρονικά των Ευρωπαίων περιηγητών μια πρώτη εκτίμηση που μπορεί να κάνει κανείς είναι ότι , στις πληροφορίες που περιβάλλονται σε αυτά όσον αφορά τα ήθη και τα έθιμα ,τους χορούς και τα τραγούδια κλπ υπάρχουν πολλά στοιχεία που τα βρίσκουμε και στην σημερινή μας παράδοση. Η Ελληνική κοινωνία τότε ήταν πιο συσπειρωμένη λόγω του κατακτητή και δεν υπήρχε μεγάλο  χάσμα λαού και υψηλής κοινωνίας.