8ο Διεθνές Συνέδριο για την έρευνα του χορού
Δράμα, 13-17/7/94
Επιστημονική ανακοίνωση με θέμα :
ΣΧΕΣΗ ΜΕΤΑΞΥ ΤΩΝ ΡΥΘΜΙΚΩΝ ΣΧΗΜΑΤΩΝ
ΣΤΟ ΧΟΡΕΥΤΙΚΟ ΡΕΠΕΡΤΟΡΙΟ ΜΙΑΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ
Γιάννης Πραντσίδης
(Η αναδημοσίευση της εργασίας γίνεται κατόπιν αδείας του συγγραφέα)
Ο ρυθμός σαν λέξη εκφράζει ένα πλατύ φάσμα εννοιών σε διάφορους τομείς της ζωής. Αυτό καθιστά δύσκολο έναν συγκεκριμένο ορισμό. Σαν έννοια έχει ιδιαίτερη βαρύτητα για το λόγο ,τη μουσική και την κίνηση (χορό). Η λέξη “ρυθμός" ή "ρυσμός" (ιωνική διάλεκτος) κατά τους γλωσσολόγους προέρχεται από το ρήμα ρέω, σημαίνει κάτι που κινείται με συνέχεια, με ροή. Πρωτοεμφανίζεται σαν λέξη στον ποιητή Αρχίλοχο: "γίγνωσκε δ'οίος ρυσμός ανθρώπους έχει" (μάθε ότι ένας χαρακτήρας κυβερνά τους ανθρώπους). Φαίνεται λοιπόν ότι αρχικά η λέξη δεν είχε σχέση με τη μουσική. Χρησιμοποιείται ως μουσικός όρος από τον 4ο αι. π.Χ. Συναντούμε έτσι στους αρχαίους συγγραφείς και θεωρητικούς αρκετές αναφορές στον ρυθμό. Διαβάζουμε στην "Πολιτεία" του Πλάτωνα (398 ό):"το μέλος εκ τριών εστί συγκείμενον λόγου τε, αρμονίας και ρυθμού". Στους "Νόμους" (Β1 665 Α) αναφέρει: "Τη δη της κινήσεως τάξει ρυθμός όνομα είη "(ρυθμός ονομάζεται η τάξη της κινήσεως).
Αναφορές στον όρο αυτό του οποίου η άρρηκτη σχέση με τη μουσική ήταν συνειδητοποιημένη όπως φαίνεται απο την αρχαιότητα έχουμε στον Αριστοτέλη, τον Αριστείδη ο οποίος μάλιστα δίνει έναν πολύ ενδιαφέροντα ορισμό του ρυθμού ("Περί μουσικής" 31 Mb): "ρυθμός τοίνυν εστί σύστημα εκ χρόνων κατά τινα τάξιν συγκειμένων"(ρυθμός λοιπόν, είναι ένα σύστημα χρόνων που τοποθετούνται με κάποια τάξη).
Εδώ πρέπει να αναφερθεί ο πασίγνωστος θεωρητικός της μουσικής στην αρχαιότητα, ο Αριστόξενος ο Ταραντίνος ο οποίος ήταν ο πρώτος που μελέτησε συστηματικά το ρυθμό ως μουσικό φαινόμενο. Η θεωρία του αναπτύσσεται κυρίως στο έργο του "Ρυθμικά στοιχεία". Λέει ο Αριστόξενος (268,1): "Νοητέον δε δύο τινάς φύσεις ταύτας, την τε του ρυθμού και την του ρυθμιζομένου"(πρέπει να κατανοήσουμε ότι υπάρχουν δύο φύσεις του φαινομένου αυτού: ο ρυθμός και τα ρυθμιζόμενα).
Συνεχίζει (278,10): "Εστί δε τα ρυθμιζόμενα τρία: Λέξις, μέλος, κίνησις σωματική" (είναι τα ρυθμιζόμενα τρία: ο λόγος, το μέλος και η κίνηση του σώματος). Συνεπάγεται από τα παραπάνω ότι ο ρυθμός είναι μία αφηρημένη έννοια που πραγματώνεται μέσα στα τρία αυτά ρυθμιζόμενα.
Γενικά στην Ελλάδα η μουσική στηρίχθηκε για τη ρυθμική της διάρθρωση στα ποιητικά μέτρα, στον τρόπο που απαγγέλλονταν αυτά. Στην αρχαιότητα εξάλλου καλλιεργούνταν σχεδόν αποκλειστικά η φωνητική μουσική. Τα όργανα χρησιμοποιούνταν για να συνοδεύουν τη φωνητική μουσική (πχ. αυλός, κίθαρις, λύρα κ.λ.π.) γι' αυτό και υπήρχε αυτή η στενή σχέση που συνεχίστηκε και ώθησε την μετέπειτα βυζαντινή μουσική και παραδοσιακή μουσική. Για την κατανόηση και τη διάρθρωση του ρυθμού και σ' αυτήν τη μουσική οι όροι που χρησιμοποιούνταν και πάλι ήταν σε σχέση με το ποιητικό μέτρο, πάλι δηλ. σε σχέση με το λόγο.
Στη Δύση από την άλλη πλευρά ρυθμός και λόγος εξελίχθηκαν χωριστά. Ο ρυθμός σαν οργάνωση χρόνου πήρε την έννοια του μουσικού μέτρου (έτσι είναι γνωστό και σε μας σήμερα). Πάνω σ' αυτό βασίστηκε η μουσική δημιουργία ολόκληρης της Δύσης. Με την εμφάνιση της πολυφωνίας από το 10ο αι. και ύστερα, έγινε αναγκαίο στη μουσική αυτή το απόλυτο μέτρημα του χρόνου δηλαδή η ακριβής ένδειξη διάρκειας των μουσικών φθόγγων. Θεσπίστηκε η έννοια του μέτρου στη θεωρία της μουσικής και διακρίθηκαν αρχικά σε δίσημα και τρίσημα ή απλά μέτρα (2/4, 3/4, 3/2, 2/2, 3/8, κ.λ.π.), σε σύνθετα που προέρχονται από το άθροισμα δύο ή περισσοτέρων όμοιων απλών μέτρων (4/4, 4/8, 6/4, 6/8, 9/8, 12/4 κ.λ.π.) και σε μικτά που προέρχονται απο δύο η περισσότερα ανόμοια απλά μέτρα (πχ 5/8=2/8+3/8, 5/4, 7/4, 7/8, 9/8,10/8, 11/8 κ.λ.π.).
