ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΡΟΛΟΙ ΤΗΣ ΝΑΟΥΣΑΣ

Το Μεγάλο Ρολόι της Νάουσας: το μνημείο του Γεωργίου Κύρτση και ο χρόνος μιας βιομηχανικής πόλης

Χρήστος Σ. Ζάλιος

 

Από τη δωρεά του μεγάλου βιομηχάνου το 1895 έως τη σύγχρονη Νάουσα, η ιστορία ενός μνημείου που έγινε το διαχρονικό σύμβολο της πόλης

Πάνω από την είσοδο του Πύργου του Ρολογιού της Νάουσας σώζεται μέχρι σήμερα μια λιτή μαρμάρινη επιγραφή. Στο κάτω μέρος της, με κεφαλαία ελληνικά γράμματα, διαβάζει κανείς: «ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ ΚΥΡΤΣΗ ΑΝΗΓΕΙΡΕΝ 1895». Στο επάνω τμήμα της, η ίδια πληροφορία αποδίδεται στην οθωμανική γλώσσα, υπενθυμίζοντας ότι το μνημείο ανεγέρθηκε σε μια εποχή κατά την οποία η Νάουσα βρισκόταν ακόμη υπό οθωμανική διοίκηση (Οικονόμου, 2020).

Η επιγραφή αυτή αποτελεί κάτι περισσότερο από μια απλή αναφορά στον δωρητή του έργου. Είναι ένα ιστορικό τεκμήριο που συνδέει το Ρολόι με τον άνθρωπο που χρηματοδότησε την κατασκευή του, αλλά και με μια ολόκληρη εποχή οικονομικής ανάπτυξης, κοινωνικής αυτοπεποίθησης και βιομηχανικής προόδου. Περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα, το Ρολόι εξακολουθεί να δεσπόζει στην καρδιά της πόλης, αποτελώντας ίσως το πιο αναγνωρίσιμο σύμβολο της Νάουσας.

Ωστόσο, η ιστορία του δεν είναι απλώς η ιστορία ενός δημόσιου ωρολογίου. Είναι η ιστορία της βιομηχανικής Νάουσας, της οικογένειας Κύρτση και της μετάβασης μιας μακεδονικής πόλης στη νεότερη εποχή.

 

Η Νάουσα στα τέλη του 19ου αιώνα

Όταν ανεγέρθηκε το Ρολόι το 1895, η Νάουσα διένυε μία από τις πιο δημιουργικές περιόδους της ιστορίας της. Έπειτα από τις δύσκολες δεκαετίες που ακολούθησαν την καταστροφή του 1822, η πόλη είχε κατορθώσει να ανασυγκροτηθεί και να εξελιχθεί σε σημαντικό οικονομικό και βιομηχανικό κέντρο της Μακεδονίας.

Η δύναμη των νερών της Αράπιτσας τροφοδοτούσε πλέον εργοστάσια και βιοτεχνίες, ενώ η κλωστοϋφαντουργία αναδεικνυόταν στον βασικό πυλώνα της τοπικής οικονομίας. Η Νάουσα δεν ήταν πια μόνο μια πόλη εμπόρων και γεωργών. Γινόταν σταδιακά μια πόλη βιομηχάνων, εργατών και επιχειρηματιών, με στενές οικονομικές σχέσεις τόσο με τη Θεσσαλονίκη όσο και με τα μεγάλα εμπορικά κέντρα της ελεύθερης Ελλάδας (Χαριτίδου-Μαυρουδή & Οικονόμου, 2007).

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον αναπτύχθηκε και μια νέα αντίληψη για τον χρόνο. Όπως έχουν επισημάνει οι ιστορικοί της τεχνολογίας και του πολιτισμού, η διάδοση των δημόσιων ρολογιών συνδέθηκε άμεσα με την ανάπτυξη των αστικών κοινωνιών και της βιομηχανικής οικονομίας (Dohrn-van Rossum, 1996· Landes, 2000). Οι ώρες εργασίας, οι εμπορικές συναλλαγές, οι μετακινήσεις και η λειτουργία των δημόσιων υπηρεσιών απαιτούσαν πλέον ακρίβεια και κοινό χρονικό συντονισμό.

Σε ολόκληρη την Ευρώπη, αλλά και στις μεγάλες πόλεις της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, δημόσια ρολόγια ανεγείρονταν σε κεντρικές πλατείες ως σύμβολα προόδου και εκσυγχρονισμού. Η Νάουσα δεν αποτέλεσε εξαίρεση.

 

Η οικογένεια Κύρτση και η βιομηχανική ανάπτυξη της πόλης

Η ιστορία του Ρολογιού είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την ιστορία της οικογένειας Κύρτση, μιας από τις σημαντικότερες οικογένειες της Νάουσας κατά τον 19ο και τις αρχές του 20ού αιώνα.

Σύμφωνα με τα στοιχεία που δημοσιεύθηκαν στο περιοδικό Νιάουστα, η οικογένεια καταγόταν από το Περισόρι του Βερμίου και είχε εγκατασταθεί στη Νάουσα ήδη πριν από την καταστροφή της πόλης το 1822 (Μπάιτσης, 1993· Ρούπα & Χεκίμογλου, 2015). Μετά την ανασυγκρότηση της Νάουσας, τα μέλη της διαδραμάτισαν ενεργό ρόλο στην οικονομική και κοινωνική ζωή του τόπου.

Κορυφαία μορφή της οικογένειας υπήρξε ο Γεώργιος Αναστάσιος Κύρτσης (1838–1919). Ξεκινώντας από το εμπόριο σαγιακιών, ανέπτυξε σημαντικές εμπορικές σχέσεις με την Πάτρα και άλλες πόλεις της ελεύθερης Ελλάδας. Η επιχειρηματική του δραστηριότητα επεκτάθηκε σταδιακά και κορυφώθηκε με τη συμμετοχή του, το 1874, στην ίδρυση του νηματουργείου «Λόγγου – Κύρτση – Τουρπάλη», του πρώτου οργανωμένου νηματουργείου της Μακεδονίας (Ρούπα & Χεκίμογλου, 2015).

Η ίδρυση του εργοστασίου αυτού υπήρξε σταθμός όχι μόνο για τη Νάουσα αλλά και για τη βιομηχανική ιστορία της Μακεδονίας. Το νηματουργείο αξιοποιούσε την υδροκίνηση και ενσωμάτωνε σύγχρονες τεχνολογικές πρακτικές της εποχής, συμβάλλοντας αποφασιστικά στη μετατροπή της πόλης σε κέντρο της ελληνικής κλωστοϋφαντουργίας (Χαριτίδου-Μαυρουδή & Οικονόμου, 2007).

Η οικονομική επιτυχία της οικογένειας υπήρξε εντυπωσιακή. Σύμφωνα με στοιχεία της Τράπεζας της Ανατολής, η περιουσία της οικογένειας υπολογιζόταν το 1906 σε 60.000 οθωμανικές λίρες, ποσό εξαιρετικά υψηλό για τα δεδομένα της εποχής (Ρούπα & Χεκίμογλου, 2015). Η περιουσία αυτή περιλάμβανε συμμετοχές σε βιομηχανικές επιχειρήσεις, υδρόμυλους, αποθήκες, αμπελώνες, δικαιώματα υδατόπτωσης και ακίνητα στη Νάουσα και τη Θεσσαλονίκη.

Η προσωπικότητα όμως του Γεωργίου Κύρτση δεν εξαντλείται στην επιχειρηματική του επιτυχία. Ανήκε σε μια γενιά βιομηχάνων και εμπόρων που αντιλαμβάνονταν τον πλούτο ως μέσο κοινωνικής προσφοράς. Χρηματοδότησε κοινωφελή έργα, εκκλησιαστικές κατασκευές και έργα υποδομής, συμβάλλοντας ουσιαστικά στη βελτίωση της ζωής των κατοίκων.

Ανάμεσα στις σημαντικότερες ευεργεσίες του συγκαταλέγονται το υδραγωγείο της πόλης και, φυσικά, ο Πύργος του Ρολογιού, ο οποίος ανεγέρθηκε εξ ολοκλήρου με δική του δαπάνη (Ρούπα & Χεκίμογλου, 2015)· Οικονόμου, 2020).

Το Ρολόι αποτέλεσε ίσως την πιο ορατή έκφραση αυτής της προσφοράς. Τοποθετημένο στο κέντρο της πόλης, λειτουργούσε καθημερινά προς όφελος όλων των κατοίκων, ανεξαρτήτως κοινωνικής ή οικονομικής θέσης. Δεν ήταν ένα ιδιωτικό κτίσμα ούτε μια προσωπική επίδειξη πλούτου. Ήταν ένα δημόσιο έργο, προορισμένο να υπηρετεί την κοινότητα.

 

Ο Πύργος και ο μηχανισμός του Ρολογιού

Το Ρολόι της Νάουσας δεν ξεχωρίζει μόνο για τη συμβολική του αξία αλλά και για τα τεχνικά και αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά του. Ο λιθόκτιστος πύργος έχει κανονική εξαγωνική κάτοψη και υψώνεται σε συνολικό ύψος 21,64 μέτρων, αποτελώντας ένα από τα πλέον αναγνωρίσιμα στοιχεία του αστικού τοπίου της πόλης (Οικονόμου, 2020).

Η μορφή του ακολουθεί την παράδοση των δημόσιων πύργων ωρολογίων που κατασκευάστηκαν στον ελλαδικό και βαλκανικό χώρο κατά τον 19ο αιώνα. Η επιμελημένη λιθοδομή, οι διακοσμητικές ζώνες, τα μικρά ανοίγματα φωτισμού και οι τρεις ωρολογιακές πλάκες συνθέτουν ένα μνημείο που συνδυάζει λειτουργικότητα και αισθητική.

Στην κορυφή του πύργου βρίσκεται η μεγάλη καμπάνα, η οποία εξακολουθεί να σημαίνει τις ώρες, όπως ακριβώς συνέβαινε κατά την πρώτη περίοδο λειτουργίας του. Η παρουσία της δεν είχε μόνο πρακτικό χαρακτήρα. Σε μια εποχή όπου οι περισσότεροι κάτοικοι δεν διέθεταν προσωπικό ρολόι, ο ήχος της καμπάνας αποτελούσε το καθημερινό χρονικό σήμα της πόλης.

Ιδιαίτερη αξία παρουσιάζει ο αυθεντικός μηχανισμός του ωρολογίου. Πρόκειται για κατασκευή του αγγλικού οίκου J. Smith & Sons, ο οποίος υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους κατασκευαστές δημόσιων ωρολογίων του 19ου αιώνα. Ο μηχανισμός κινεί ταυτόχρονα και τους τρεις ωρολογιακούς δίσκους και λειτουργεί με αντίβαρα που κατεβαίνουν σταδιακά μέσω αλυσίδων και χρειάζονται περιοδική ρύθμιση (Οικονόμου, 2020).

Το γεγονός ότι ο μηχανισμός αυτός διατηρείται μέχρι σήμερα προσδίδει στο Ρολόι ιδιαίτερη ιστορική και τεχνολογική αξία. Σε πολλές πόλεις της Ελλάδας τα παλαιά δημόσια ρολόγια έχουν πάψει να λειτουργούν ή έχουν αντικατασταθεί από ηλεκτρονικά συστήματα. Στη Νάουσα, αντίθετα, διατηρείται ένα ζωντανό τεκμήριο της τεχνολογίας του 19ου αιώνα.

 

Η επιγραφή που αφηγείται μια εποχή

Πάνω από την είσοδο του πύργου βρίσκεται η κτητορική επιγραφή, ένα από τα σημαντικότερα ιστορικά τεκμήρια που συνδέονται με το μνημείο.

Η επιγραφή αναφέρει:

ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ ΚΥΡΤΣΗ
ΑΝΗΓΕΙΡΕΝ 1895

ενώ στο επάνω μέρος της σώζεται η αντίστοιχη διατύπωση στην οθωμανική γλώσσα.

Η ύπαρξη της δίγλωσσης επιγραφής δεν αποτελεί απλώς μια τυπική μνεία του δωρητή. Αποτυπώνει το πολιτικό και κοινωνικό περιβάλλον της εποχής. Το Ρολόι ανεγέρθηκε δεκαεπτά χρόνια πριν από την απελευθέρωση της Νάουσας και αντανακλά τη συνύπαρξη της ελληνικής κοινότητας με την οθωμανική διοικητική πραγματικότητα.

Ταυτόχρονα, η επιγραφή λειτουργεί ως δημόσια αναγνώριση της προσφοράς του Γεωργίου Κύρτση. Περισσότερο από έναν αιώνα μετά την ανέγερση του μνημείου, το όνομά του εξακολουθεί να βρίσκεται χαραγμένο στην είσοδο του πύργου, υπενθυμίζοντας τον άνθρωπο που συνέδεσε την προσωπική του πορεία με ένα από τα σημαντικότερα τοπόσημα της Νάουσας.

 

Το Ρολόι στην καθημερινή ζωή των Ναουσαίων

Σήμερα, στην εποχή των κινητών τηλεφώνων και των ψηφιακών συσκευών, είναι δύσκολο να αντιληφθούμε πόσο σημαντικό ήταν ένα δημόσιο ρολόι πριν από εκατό χρόνια.

Για τους κατοίκους της Νάουσας των αρχών του 20ού αιώνα, το Ρολόι αποτελούσε τον επίσημο ρυθμιστή της καθημερινότητας. Οι εργάτες των εργοστασίων, οι έμποροι, οι μαθητές, οι δημόσιοι υπάλληλοι και οι επισκέπτες της πόλης ρύθμιζαν τις δραστηριότητές τους σύμφωνα με την ώρα που έδειχνε.

Η λειτουργία αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία αν ληφθεί υπόψη ότι η ανέγερση του πύργου συνέπεσε με την περίοδο της βιομηχανικής ανάπτυξης της πόλης. Όπως έχουν επισημάνει οι Dohrn-van Rossum (1996) και Landes (2000), η ακριβής μέτρηση του χρόνου αποτέλεσε θεμελιώδες στοιχείο της βιομηχανικής κοινωνίας. Το δημόσιο ρολόι δεν εξυπηρετούσε μόνο πρακτικές ανάγκες· συμβόλιζε την πειθαρχία, την οργάνωση και τον εκσυγχρονισμό.

Στη Νάουσα, το Ρολόι υπήρξε ακριβώς αυτό: ένα σύμβολο της μετάβασης από τους παραδοσιακούς ρυθμούς ζωής σε μια νέα εποχή όπου ο χρόνος αποκτούσε οικονομική και κοινωνική σημασία.

 

 Το Ρολόι μέσα από τέσσερις εποχές

Οι τέσσερις ιστορικές φωτογραφίες που σώζονται από διαφορετικές περιόδους αποτελούν μια μοναδική φωτογραφική χρονογραφία του μνημείου.

 

Η εποχή της δημιουργίας

 

Η παλαιότερη γνωστή φωτογραφία, από τις αρχές του 20ού αιώνα, παρουσιάζει το Ρολόι λίγα μόλις χρόνια μετά την ανέγερσή του. Ο πύργος δεσπόζει στον χώρο μπροστά από το Δημαρχείο και εμφανίζεται ήδη ως κεντρικό θέμα σε επιστολικά δελτάρια της πόλης.

 

Το Ρολόι του Μεσοπολέμου

 

Στη φωτογραφία της δεκαετίας του 1930 το μνημείο εξακολουθεί να κυριαρχεί στο αστικό τοπίο. Η αρχική κορυφή του πύργου διατηρείται ακόμη, ενώ η γύρω περιοχή παραμένει σχετικά αραιοδομημένη.

  

Το Ρολόι της μεταπολεμικής αγοράς

 

Η φωτογραφία της δεκαετίας του 1950 αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς αποτυπώνει όχι μόνο το μνημείο αλλά και τη ζωή γύρω του. Η αγορά είναι γεμάτη ανθρώπους, πάγκους και εμπορική δραστηριότητα. Το Ρολόι παραμένει το κέντρο μιας ζωντανής πόλης που ανασυγκροτείται μετά τον πόλεμο.

 

 Το Ρολόι σήμερα

 

Στη σύγχρονη εικόνα της Νάουσας, ο πύργος εξακολουθεί να δεσπόζει στην πλατεία, παρότι η πόλη έχει αλλάξει ριζικά. Τα γύρω κτίρια, οι δρόμοι και οι συνθήκες ζωής είναι διαφορετικά, όμως το Ρολόι παραμένει το ίδιο σημείο αναφοράς για κατοίκους και επισκέπτες.

 

 Η χαμένη κορυφή του πύργου

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα επεισόδια της ιστορίας του Ρολογιού αφορά την κορυφή του.

Σύμφωνα με τον Οικονόμου (2020), η αρχική ανωδομή του πύργου ήταν πιθανότατα ξύλινη. Κάποια στιγμή πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο παρασύρθηκε από ισχυρή ανεμοθύελλα και καταστράφηκε πέφτοντας σε γειτονικό οικόπεδο.

Στη θέση της κατασκευάστηκε μικρότερο εξαγωνικό στέγαστρο από οπλισμένο σκυρόδεμα, από το οποίο συνέχισε να αναρτάται η καμπάνα του Ρολογιού. Η προσεκτική σύγκριση των ιστορικών φωτογραφιών οδηγεί στο συμπέρασμα ότι η εικόνα της δεκαετίας του 1950 πιθανότατα αποτυπώνει αυτή ακριβώς τη μεταβατική φάση.

Αργότερα πραγματοποιήθηκε νέα επέμβαση αποκατάστασης. Με βάση παλαιές φωτογραφίες επιχειρήθηκε η ανασύσταση της αρχικής μορφής, ώστε το Ρολόι να ανακτήσει την αισθητική εικόνα που είχε κατά τα πρώτα χρόνια της λειτουργίας του.

Η ιστορία αυτή υπενθυμίζει ότι τα μνημεία δεν είναι αμετάβλητα. Φθείρονται, επισκευάζονται και μεταμορφώνονται μαζί με την κοινωνία που τα περιβάλλει.

 

 

Επίλογος

Περισσότερα από 130 χρόνια μετά την ανέγερσή του, το Μεγάλο Ρολόι εξακολουθεί να αποτελεί το σημαντικότερο τοπόσημο της Νάουσας.

Η αξία του δεν περιορίζεται στην αρχιτεκτονική του μορφή ούτε στον ιστορικό του μηχανισμό. Το Ρολόι είναι φορέας μνήμης. Συνδέει τη σύγχρονη πόλη με τη βιομηχανική της ακμή, με την ευεργετική δράση του Γεωργίου Κύρτση και με τις γενιές των Ναουσαίων που έζησαν κάτω από τον ήχο της καμπάνας του.

Όταν ο Γεώργιος Κύρτσης αποφάσισε να χρηματοδοτήσει την κατασκευή του το 1895, πιθανότατα δεν μπορούσε να φανταστεί ότι το έργο του θα εξελισσόταν στο διαχρονικό σύμβολο της πόλης. Κι όμως, περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα, το Ρολόι εξακολουθεί να στέκεται στο ίδιο σημείο, υπενθυμίζοντας ότι ο χρόνος μιας πόλης δεν μετριέται μόνο με ώρες και λεπτά, αλλά και με τις μνήμες, τις ιστορίες και τους ανθρώπους που αφήνουν το αποτύπωμά τους πάνω της.

 

 

 

Βιβλιογραφία

Αμοιρίδου, Β., & Αδαμίδης, Γ. (2021). Ιστορίας νήματα: Η βιομηχανία της κλωστοϋφαντουργίας στη Νάουσα. Νάουσα: Δήμος Ηρωικής Πόλης Νάουσας.

Cipolla, C. M. (1967). Clocks and culture, 1300–1700. London: Collins.

Dohrn-van Rossum, G. (1996). History of the hour: Clocks and modern temporal orders. Chicago: University of Chicago Press.

Landes, D. S. (2000). Revolution in time: Clocks and the making of the modern world. Cambridge, MA: Harvard University Press.

Μπάιτσης, Τ. (1993). Γεώργιος Αναστασίου Κύρτσης. Νιάουστα, 8(62).

Οικονόμου, Α. Γ. (2020). Νάουσα, η πόλη μας: Μεταμορφώσεις του αστικού τοπίου από τον 19ο στον 20ό αιώνα. Νάουσα: iWrite.

Ρούπα, Ε., & Χεκίμογλου, Ε. (2015). Επιχειρηματικές οικογένειες Ναουσαίων στη Θεσσαλονίκη: Οικογένεια Κύρτση. Νιάουστα, (153).

Χαριτίδου-Μαυρουδή, Ε., & Οικονόμου, Α. Στοιχεία από τη βιομηχανική κληρονομιά της Νάουσας. Στα Πρακτικά του 10ου Διεθνούς Συνεδρίου TICCIH.